Tsead Bruinja

Over de boeken die mij geraakt hebben.

 

https://www.psychologiemagazine.nl/

 

Het hele gedicht van Martialis:

Bookstore Day – vanmiddag Athenaeum Boekhandel Amsterdam

"Zaterdag 25 mei vieren we de boekhandel! Bij boekhandels door heel Nederland is het dan Bookstore Day. In onze winkel op het Spui komen de Dichter des Vaderlands, Tsead Bruinja, en Iduna Paalman om 14.00 uur voordragen uit eigen werk. Wees welkom!

Lees op Athenaeum.nl de voorpublicatie uit Bruinja's nieuwe bundel 'Ik ga het donker maken in de bossen van'."

https://www.athenaeum.nl/leesfragmenten/2019/ik-ga-het-donker-maken-in-de-bossen-van

http://www.bookstoreday.nl/

Op de website van de VU zijn nu foto's en een verslag van de avond te vinden met een link naar het gedicht dat ik schreef, dat ik ook hieronder plaats. Kijk voor meer foto's op: https://vu.nl/

"Taalliefhebbers aller landen verenigt u! De diversiteit van onze boekenkasten staat onder druk, waarschuwt de Vlaamse auteur Annelies Verbeke en dit jaar de Vrije Schrijver van de VU. Zij hield dit jaar in de Zuiderkerk in Amsterdam de Abraham Kuyper Lezing: 'De taal van de wereld’.

In onze geglobaliseerde wereld drukt het Engels als dominante taal andere taalgebieden van de plank. Zelfs het Nederlands dreigt van onze universiteiten te verdwijnen. de VU Vrije Schrijver springt in de bres voor de meertalige wereld in de literatuur en de academie. Dit programma sloot aan bij het VU-thema ConnectedWorld dat dit jaar centraal staat…"

PEACHES AND CREAM

grammatica heb ik geleerd in het nederlands en niet in het fries
geschiedenis kreeg ik in het nederlands en bij rekenen seksuele voorlichting
en handenarbeid werd het nederlands gehanteerd
dallas dinasty en the a-team werden in het nederlands ondertiteld
en niet in het fries

wij hadden één fries stripboek over douwe dabbert
de dwerg met zijn lange witte baard en magische knapzak
er was een kinderboek over bas en marjanneke die een pozzebok tekenden
een fantasiebeest met kromme tanden en kromme vleugels dat 's nachts echt werd
en bas en marjanneke meenam naar het pozzebos

en er was een plaatjesboek over een oud vrouwtje dat op de markt
een varken kocht voor een houten duit
het varken wilde niet naar huis toe dus ging het vrouwtje naar de hond
en zei tegen de hond hond wil jij het varken niet bijten? de hond zei nee
waarna stok vuur water koe touw en muis een voor een weigerden
tot poes ja zei en de hele bende met varken vooraan op huis aan ging
maar alle andere boeken bij ons thuis waren in het nederlands

wanneer vader vloekte omdat hij op zijn duim had geslagen met de klauwhamer
deed hij dat in het fries
wanneer moeder iedere ochtend om half negen met oma belde
deed ze dat in het fries 
wanneer het op de achterbank van de ford escort op oorlog uitliep
tussen mijn zuster en mij schreeuwde vader ga er maar uit en loop maar naar huis
in het fries
wanneer moeder zei dat toch niet zo hoefde
deed ze dat ook in het fries
toen zij ziek werd en vader voor haar zorgde
zij hem mannetje mus en hij haar mijn spreeuwtje noemde
deden ze dat in het fries

maar mijn eerste stappen op het schrijverspad zette ik in het engels
tien jaar lang schreef ik in de taal waarin voor mij gezongen werd
sprak ik tegen mezelf in een taal die mij niet eigen was maar wel eigen voelde
een speeltuin zonder geplaag een taal waarin ik mijzelf grootbracht

door het engels kreeg ik plezier in de literatuur
het was met niets verbonden uit mijn dagelijkse leven
ik leerde mezelf kennen door jim morrison alanis morrissette
cormac mccarthy en zora neale hurston
en kon niet eerder dan nadat ik mij erin had ondergedompeld terugkomen
eerst in het nederlands en daarna in het fries

de rekening voor dit gedicht schrijf ik straks in het nederlands
en wanneer ik dit weekend naast mijn vriendin lig
die geen duits maar oostenrijks spreekt
en bovendien over een prachtige twentse tongval beschikt
dan zeg ik lieve woorden tegen haar in het nederlands
het is een taal die mij grenzen over heeft gekregen
ook al is er geen vertaler die rechtstreeks uit het fries
mijn gedichten kan omzetten

nu lees ik in zimbabwe indonesië en nicaragua voor
in het fries en het nederlands
het verschil in aanzien tussen die talen doet er daar niet toe
al vragen ze mij wel eens waarom ik eigenlijk
in zo'n kleine taal schrijf

ik antwoord dan dat het de taal is waarin mijn moeder en vader
opa's en oma's ooms en tantes mijn zusters en onze buren
zeiden dat ze blij met mij waren of kwaad op mij werden

ik schrijf niet in de taal van morrison morrissette hurston of mccarthy
ik schrijf in de talen fan hettinga soepboer kouwenaar en gerlach
wie dat zijn zoeken ze maar op

kunnen ze er mooi fries bij leren
of nederlands

Illustratie: T. Bottema

PEACHES AND CREAM

grammatika ha ik leard yn it nederlâns en net yn it frysk
skiednis krige ik yn it nederlâns en by rekkenjen seksuele foarljochting
en handenarbeid waard it nederlâns hantearre
dallas dynasty en the a-team waarden yn it nederlâns ûndertitele
en net yn it frysk

wy hienen ien frysk stripboek oer douwe dabbert
de dwerch mei grou wyt burd en in magyske knapsek
der wie ien berneboek oer bas en marjanneke dy't in puozzebok tekenen
in fantasybist mei brike tosken en brike wjukken dat nachts echt waard
en bas en marjanneke meinaam nei de puozzebosk

en der wie in plaatsjesboek oer in âld âld wyfke dat op `e merke
in baarch kocht foar ien houten skeisen
de baarch woe net nei hûs ta dat it wyfke gong nei de hûn ta
en sei tsjin de hûn hûn wolsto de baarch net bite? de hûn sei nee
wêrnei't stôk fjoer wetter ko line en mûs ien foar ien wegeren
oant poes ja sei en de hiele brot mei baarch foaroan op hûs oangie
mar alle oare boeken by ús thús wienen yn it nederlâns

as ús heit flokte omdat er himself op `e tûme houd hie mei de klauhammer
die er dat yn it frysk
as mem alle moarnen om healwei njoggenen mei beppe belle
die se dat yn it frysk 
as it op de achterbank fan de ford escort op baarchebiten útrûn
tusken myn suster en my balte heit gean der út en rin mar nei hûs
yn it frysk
as ús mem sei dat it sa mal net hoegde
die se dat ek yn it frysk
doe't sy siik waard en heit foar har soarge
sy him mantsje mosk neamde en hie har myn protterke
dienen se dat yn it frysk

mar myn earste stappen op it skriuwerspaad sette ik yn it ingels
tsien jier lang skreau ik yn de taal wêryn't foar my song waard
prate ik tsjin mysels yn dy taal dy't my net eigen wie mar al eigen fielde
in boarterstún sûnder gepleach in taal dêr't ik mysels yn grutbrocht

troch it ingels krige ik wille yn `e literatuer
it hie gjin bining mei wat dan ek út myn deistige libben
ik learde mysels kennen troch jim morrison alanis morrissette
cormac mccarthy en zora neale hurston
en koe net earder as neidat ik my dêryn ûnderdompele hie weromkomme
earst yn it nederlands en dêrnei yn it frysk

de rekken foar dit fers skriuw ik aanst yn it nederlâns
en as ik dit wykein neist myn freondinne lis 
dy't gjin dúts mar eastenryks praat 
en boppedat oer in prachtige twentse tongfal beskikt
dan sis ik leave wurden tsjin har yn it nederlâns
it is in taal dy't my grinzen oer krige hat
ek al is der gjin oersetter dy't sa út it frysk wei 
myn gedichten omsette kin

no lês ik yn zimbabwe yndonezië en nikaragûa foar
yn it frysk en it nederlâns
it ferskil yn oansjen tusken dy talen docht er dêr net ta
al freegje se my wolris wêrom ik eins
yn sa'n lytse taal skriuw

ik antwurdzje dan dat it de taal is wêryn't ús mem en heit
ús pakes en beppes ús omkes en tantes myn susters en ús buorlju
seinen dat se wiis mei my wienen of lilk op my waarden

ik skriuw net yn de taal fan morrison morrissette hurston of mccarthy
ik skriuw yn de talen fan hettinga soepboer kouwenaar en gerlach
wa't dat binne sykje se mar op

kinne se der moai frysk by leare 
of nederlâns

Illustratie: T. Bottema

Het hele verhaal van de vrouw, de markt en de dieren in het Nederlands en Fries op DBNL:

https://www.dbnl.org/ (NL)

https://dbnl.org/ (FY)

Met o.a. Menno Veenstra, Titus Zoutendijk, Marja Lely, Yanaika Zomer, Jack Beneker, Gert de Nooy, Jeroen Wielaart, Gerlof Boers, Luc Mermuys, Gert de Nooy, Yanaika Zomer en Tsead Bruinja

 

Wees welkom op 4 juni

Je bent van harte welkom bij de presentatie van de nieuwe dichtbundel van Tsead Bruinja: 'Ik ga het donker maken in de bossen van'. We vieren de bundel met een optreden van Tsead Bruinja én dichters van Querido. Onder meer deze dichters zullen voordragen uit eigen werk:

Gustaaf Peek
Iduna Paalman
Maria van Daalen
Martijn den Ouden
Peggy Verzett
Roelof Harm ten Napel
Wytske Versteeg

https://www.facebook.com/events/2037429053052665/

Een paar weken geleden was ik te gast bij 'Briljantjes', het kunst-en cultuurprogramma van de Amsterdamse lokale omroep Salto. Mijn item is te zien vanaf 22.34 uur.

Tijdens de uitzending verder te gast:  wereldreiziger, kunstenaar en dichter Henk Wijnen, geassisteerd door Lous America en bijdragen van de dichters Maria van Daalen en Diana Ozon.

Presentatie en regie Gonny van Oudenallen, adviseur Maurits Guepin.

Web: https://www.salto.nl/programma/briljantjes/

Poetry International Festival Rotterdam vroeg voor 'De mooiste gedichten van de wereld' 50 Nederlandstalige dichters een duik te nemen in de schatkamers van het festival. Daar komt een boek van, er zijn tijdens Poetry voordrachten van deze favorieten te beluisteren en er zijn filmpjes gemaakt waarin Els Moors, Thomas Möhlmann, Anneke Brassinga en ik onze keuze toelichten en het gedicht ten gehoren brengen. Ik koos voor 'De oude dames' van Laurence Vielle, vertaald uit het Frans door Jan H. Mysjkin.

Afgelopen zondag vond in Rotterdam-Noord Het Groot Letterfestival plaats. Zea en ik maakten voor deze gelegenheid een gedicht en een liedje geïnspireerd door het levensverhaal van Helen Bergen van 79 (hieronder op een foto van Joke Schut met organisator Noortje Kessels).

© Joke Schut – https://jokeschut.nl/nl/

Twee uur lang spraken we met Helen over haar leven op Curaçao, en in Suriname en Nederland, over haar grote liefde (haar ex-man Erwin), haar angst voor water en het liedje waar ze met haar man altijd op danste: 'Have I told you lately that I love you' in de uitvoering van Elvis Presley.

Hieronder het gedicht:

DE BESTE VROUW DIE HIJ HAD GEHAD

die avond sprak hij zo duidelijk zegt helen
die van curaçao naar suriname naar nederland en weer terug
en weer naar nederland reisde zodat haar dochter
niet voor haar hoefde te zorgen

ze zit met haar benen languit op de bank
zo nu en dan gaat de telefoon
het is haar zoon op het eiland
die naar de belasting moet

het was de vader van haar kinderen die zo duidelijk sprak
de man met wie ze in haar jeugd ging dansen 
de vloer bleef leeg wanneer hun liedje werd gespeeld
en erwin niet in de buurt was

hij lag die avond in het ziekenhuis 8000 km van haar af
je stem klinkt goed had zij gezegd
ja hoor wat denk jij antwoordde erwin
voor een keer hoefde ze niet 
naar zijn woorden te raden

in het huis waar ik sinds mijn scheiding alleen woon
en soms mijn ex-vrouw nog achter de piano zie zitten
lees ik dat wanneer een stervende plots her opleeft
dit een teken kan zijn dat het bijna gedaan is

helen vertelt dat ze niet van water houdt
dat ze heeft leren zwemmen zodat de kinderen
zich niet langer voor haar konden verschuilen 
als ze hen kwam halen

god heeft water voor vissen gemaakt 
en de aarde voor mensen beweert ze
evenals kant-en-klaar maaltijden rollators
en langeafstandsgesprekken bedenk ik erbij

dat ons leven een uitgerekte zwemles is die begint bij het kikkerbad 
dat er maar weinig mensen zijn met wie je echt het diepe ingaat
met wie je danst zingt en kinderen krijgt 
van wiens lichaam je afscheid neemt als geliefde
en met wie je daarna drie keer per week belt

bij het opruimen van de woning 
vonden ze onder zijn kussen haar foto

er waren er meer geweest maar helen
was de beste vrouw die hij had gehad

Tijdens het Groot Letterfestival komen schrijvers, muzikanten, verhalenvertellers, vrijwilligers en wijkbewoners samen om verhalen te delen en met elkaar te eten en drinken.

http://www.grootletterfestival.nl/

Op zondag 12 mei viert Rotterdam-Noord feest. Van 14.00 tot 20.30 komen die dag schrijvers, muzikanten, verhalenvertellers, vrijwilligers en wijkbewoners samen op het Groot Letterfestival. Twee bijzondere locaties, het Jan van der Ploeghuis (woonhuis voor ouderen) en het Klooster Oude Noorden (huis van de wijk), veranderen voor één dag in festivallocaties met verhalen, muziek, workshops, kleurrijke kinderprogramma's en lekker eten. Speciaal voor Moederdag krijgen alle moeders en kinderen op het Groot Letterfestival een gratis stukje taart en zet de Literaire Tattooshop gratis tijdelijke mama-tatoeages.  

http://www.grootletterfestival.nl/

Dichter des Vaderlands Tsead Bruinja schreef in opdracht van het Scheepvaartmuseum een gedicht voor de tentoonstelling Republiek aan Zee, die vandaag opent. Dieuwertje Mertens volgde het proces.

VRIJDAG 1 MAART, SCHEEPVAARTMUSEUM

"Kijk, ik heb speciaal een schipperstrui aangetrokken," grapt Tsead Bruinja op het Open Pleyn van het Scheepvaartmuseum. Hij heeft een afspraak met directeur Michael Huijser en conservator Jeroen van der Vliet. Het is zijn eerste opdracht in de openbare ruimte als Dichter des Vaderlands, als 'DDV'. "Ik ben niet voornemens om neutraal te zijn," kondigt Bruinja maar alvast aan. "Neutraal is saai."

"Ik heb begrepen dat de tentoonstelling over de Gouden Eeuw gaat," zeg ik tegen conservator Van der Vliet als we boven in het kantoor van het Scheepvaartmuseum zitten. "Sorry, die term is beladen en proberen we te vermijden," corrigeert Huijser snel.

Braziliaans landschap
Frans Post
circa 1650
olieverf op paneel

Frans Post ging als kunstenaar mee in het gezelschap van de gouverneur van Nederlands Brazilië, Johan Maurits van Nassau-Siegen. Het noordoostelijke deel van Brazilië was door de WIC kort daarvoor op de Portugezen veroverd. Het schilderij toont een arcadisch landschap met palmen en een zeilboot op een rivier, wat het niet laat zien zijn de 25.000 tot slaaf gemaakte Afrikanen die gedwongen voor de WIC werkten op de suikerrietplantages.

"Het Scheepvaartmuseum wil geen clichés herhalen, maar een andere geschiedenis vertellen. Als we het gebruiken, plaatsen we de 'gouden eeuw' tussen aanhalingstekens en gebruiken we geen hoofdletters," zegt Van der Vliet. "De tentoonstelling laat zien hoe Nederland als maritieme natie is gevormd in de zeventiende en achttiende eeuw. We willen de geschiedenis van onderdrukking, uitbuiting en slavernij bespreekbaar en zichtbaar maken: hoe kijken we vanuit het heden naar dit verleden?"

Van der Vliet toont een powerpointpresentatie van de objecten die te zien zullen zijn in de tentoonstelling. Bruinja toont veel interesse in het portret van Constantia Bloemaert (1626-1694); de vrouw van kapitein Sweers, door Isaack Luttichuys. Ze kwam uit een voorname Antwerpse familie en het waren haar familiekapitaal en netwerk die haar man geld en aanzien bezorgden. "Vrouwen spelen een belangrijke rol in de geschiedenis van de republiek, maar hun verhalen worden zelden verteld. Veel echtgenotes van zeelieden zagen hun man zelden," vertelt Van der Vliet. "Dat vind ik een mooi verhaal," zegt Bruinja, "de vrouwen die achterbleven." Hij vraagt of Van der Vliet hem de afbeeldingen wil toesturen.

De directeur en curator leiden de DDV rond door de tentoonstellingsruimte die nu nog wordt verbouwd. Bruinja krijgt te zien waar zijn gedicht moet komen; in een nis in de hal aan het begin van de tentoonstelling. "Ik wil bezoekers graag aan het denken zetten: wat zouden wij doen?" zegt Bruinja. "Schakelen jullie de DDV in omdat jullie je als tentoonstellingsmakers genuanceerd moeten opstellen, en hij niet?" vraag ik Huijser. "We geven hem alle vrijheid," antwoordt die.

DONDERDAG 25 APRIL

Bruinja stuurt de tekst naar het Scheepvaartmuseum. Ik bespreek het gedicht telefonisch met hem.

 Het is een gedicht met een opgeheven vingertje. Denkt u dat dit is wat het Scheepvaartmuseum voor ogen had?

"Ze dachten vast: iemand moet het zeggen en wij kunnen het niet zeggen. Dus doe ik het. Ik ben ook wel een beetje een moralist. Dat kun je niet altijd uit de weg gaan, zeker niet bij zo'n onderwerp als dit."

U neemt nadrukkelijk stelling in het slavernijdebat. 'Wij' dachten dat we ons personeel overal vandaan konden halen, 'wij' waanden onze daden groot. Onderstreept u het idee dat 'wij' (witte) Nederlanders verantwoordelijk zijn voor de daden van onze voorouders?

"Jazeker. Het kapitalisme heeft een heleboel kapotgemaakt voor zwarte mensen. Het heeft ze hun eigenwaarde ontnomen. Ik kan moeilijk zeggen: ja, maar dat was toen, dat moeten we nu niet meer meenemen."

Het gedicht is ook provocerend en misschien wel dreigend van toon: 'maar wie op de pof leeft / van een gesust geweten / leeft in geleende tijd'. Met andere woorden: boontje komt om z'n loontje?

"Het gedicht gaat ook over de veranderende economische verhoudingen in de wereld. China streeft ons voorbij. Dat kunnen we moeilijk ontkennen. Ik hoop dat men het rustig zal lezen. Alleen maar woede is een karige reactie."

Waar is Constantia Bloemaert gebleven, waar zijn de vrouwen?

"Tja, die zijn verdwenen. Ik heb de afbeeldingen en tentoonstellingsteksten die ik van Jeroen van der Vliet heb ontvangen allemaal bekeken. In de tentoonstelling is een Chinees beeldje te zien van een Afrikaanse man. (Dit beeld uit 1720 werd in opdracht van een Europeaan door een Chinese modelleur gemaakt. De maker had nog nooit een Afrikaan gezien, dus heeft hij zijn eigen invulling gegeven aan hoe een Afrikaan eruit zou zien: als een zwarte Aziaat, DM) Dat beeldje fascineerde me en doet vooral aan het slavernijverleden denken. Dat vormde de aanleiding voor dit gedicht. Ik heb het in één ruk geschreven. 'Hoe wij worden gevormd' is een zinsnede die ik heb opgepikt uit een van de tentoonstellingsteksten, die bleef hangen. Heel veel teksten gaan over het in kaart brengen van land. Dat diende natuurlijk niet alleen de topografische kennis, maar toonde ook wat waar te halen viel. Ik laat die andere kant zien."

Portret van Constantia Bloemaert
Isaack Luttichuys (1616-1673)
Amsterdam, 1654
olieverf op doek

Constantia (1626-1694) kwam uit de rijke en vooraanstaande Antwerpse familie Bloemaert die naar Amsterdam was verhuisd. Haar vader Samuel was koopman en bewindhebber bij de West-Indische Compagnie. Ze was 28 toen ze met Isaac Sweers trouwde. Het familiekapitaal en uitgebreide netwerk van de Bloemaerts bezorgde Isaac geld en aanzien. Veel echtgenotes van zeelieden zagen hun man zelden. Constantia richtte zich ook op het besturen van liefdadigheidsinstellingen in de stad.

VRIJDAG 3 MEI

Ik vraag Michael Huijser telefonisch om een reactie.

Is het gedicht geworden wat u hoopte?

"Het is heel krachtig en heel activistisch. Ik had verwacht dat hij iets met Constantia Bloemaert zou doen. Maar dit gedicht reflecteert niet zo op de tentoonstelling; het is eerder een pamflet. Het is geschreven vanuit een blanke achtergrond en vanuit een wij-zijperspectief. Nadat we het hadden gelezen, hebben we bedacht dat we het jammer zouden vinden als dit de enige visie op de tentoonstelling zou zijn. Daarom hebben we besloten dat we elk seizoen een andere kunstenaar uitnodigen om op de tentoonstelling te reageren."

Portret van Isaac Sweers
Isaack Luttichuys (1616-1673)
Amsterdam, 1654
olieverf op doek

Luttichuys schilderde Isaac Sweers (1622-1673) en Constantia Bloemaert kort na hun bruiloft in 1654. Isaac was 32. Hij had gewerkt in Spanje, Engeland en Brazilië voordat hij werd benoemd tot kapitein bij de Amsterdamse admiraliteit. Isaac maakte carrière binnen de vloot en werd uiteindelijk vice-admiraal. Hij vocht in drie Engelse zeeoorlogen. Tijdens de zeeslag bij Kijkduin kwam hij om het leven.

Spiegelgevecht op het IJ
Abraham Storck (1644-1708)
Amsterdam, circa 1700
olieverf op paneel

Een spiegelgevecht is een gespeelde zeeslag. Voor vooraanstaande bezoekers aan de stad Amsterdam werden dergelijke schijngevechten op het water gehouden. De schilder legde het spiegelgevecht vast dat in 1697 ter ere van het bezoek van tsaar Peter de Grote van Rusland werd gehouden. Het jacht van de Russische vorst is herkenbaar aan de wit-blauw-rode vlag met een gekroonde adelaar.

https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/doen/tentoonstellingen/Republiek-aan-Zee/Topstukken-uit-Republiek-aan-zee

Bron: Parool, Blendle