Dichter des Vaderlands Tsead Bruinja schreef in opdracht van het Scheepvaartmuseum een gedicht voor de tentoonstelling Republiek aan Zee, die vandaag opent. Dieuwertje Mertens volgde het proces.

VRIJDAG 1 MAART, SCHEEPVAARTMUSEUM

"Kijk, ik heb speciaal een schipperstrui aangetrokken," grapt Tsead Bruinja op het Open Pleyn van het Scheepvaartmuseum. Hij heeft een afspraak met directeur Michael Huijser en conservator Jeroen van der Vliet. Het is zijn eerste opdracht in de openbare ruimte als Dichter des Vaderlands, als 'DDV'. "Ik ben niet voornemens om neutraal te zijn," kondigt Bruinja maar alvast aan. "Neutraal is saai."

"Ik heb begrepen dat de tentoonstelling over de Gouden Eeuw gaat," zeg ik tegen conservator Van der Vliet als we boven in het kantoor van het Scheepvaartmuseum zitten. "Sorry, die term is beladen en proberen we te vermijden," corrigeert Huijser snel.

Braziliaans landschap
Frans Post
circa 1650
olieverf op paneel

Frans Post ging als kunstenaar mee in het gezelschap van de gouverneur van Nederlands Brazilië, Johan Maurits van Nassau-Siegen. Het noordoostelijke deel van Brazilië was door de WIC kort daarvoor op de Portugezen veroverd. Het schilderij toont een arcadisch landschap met palmen en een zeilboot op een rivier, wat het niet laat zien zijn de 25.000 tot slaaf gemaakte Afrikanen die gedwongen voor de WIC werkten op de suikerrietplantages.

"Het Scheepvaartmuseum wil geen clichés herhalen, maar een andere geschiedenis vertellen. Als we het gebruiken, plaatsen we de 'gouden eeuw' tussen aanhalingstekens en gebruiken we geen hoofdletters," zegt Van der Vliet. "De tentoonstelling laat zien hoe Nederland als maritieme natie is gevormd in de zeventiende en achttiende eeuw. We willen de geschiedenis van onderdrukking, uitbuiting en slavernij bespreekbaar en zichtbaar maken: hoe kijken we vanuit het heden naar dit verleden?"

Van der Vliet toont een powerpointpresentatie van de objecten die te zien zullen zijn in de tentoonstelling. Bruinja toont veel interesse in het portret van Constantia Bloemaert (1626-1694); de vrouw van kapitein Sweers, door Isaack Luttichuys. Ze kwam uit een voorname Antwerpse familie en het waren haar familiekapitaal en netwerk die haar man geld en aanzien bezorgden. "Vrouwen spelen een belangrijke rol in de geschiedenis van de republiek, maar hun verhalen worden zelden verteld. Veel echtgenotes van zeelieden zagen hun man zelden," vertelt Van der Vliet. "Dat vind ik een mooi verhaal," zegt Bruinja, "de vrouwen die achterbleven." Hij vraagt of Van der Vliet hem de afbeeldingen wil toesturen.

De directeur en curator leiden de DDV rond door de tentoonstellingsruimte die nu nog wordt verbouwd. Bruinja krijgt te zien waar zijn gedicht moet komen; in een nis in de hal aan het begin van de tentoonstelling. "Ik wil bezoekers graag aan het denken zetten: wat zouden wij doen?" zegt Bruinja. "Schakelen jullie de DDV in omdat jullie je als tentoonstellingsmakers genuanceerd moeten opstellen, en hij niet?" vraag ik Huijser. "We geven hem alle vrijheid," antwoordt die.

DONDERDAG 25 APRIL

Bruinja stuurt de tekst naar het Scheepvaartmuseum. Ik bespreek het gedicht telefonisch met hem.

 Het is een gedicht met een opgeheven vingertje. Denkt u dat dit is wat het Scheepvaartmuseum voor ogen had?

"Ze dachten vast: iemand moet het zeggen en wij kunnen het niet zeggen. Dus doe ik het. Ik ben ook wel een beetje een moralist. Dat kun je niet altijd uit de weg gaan, zeker niet bij zo'n onderwerp als dit."

U neemt nadrukkelijk stelling in het slavernijdebat. 'Wij' dachten dat we ons personeel overal vandaan konden halen, 'wij' waanden onze daden groot. Onderstreept u het idee dat 'wij' (witte) Nederlanders verantwoordelijk zijn voor de daden van onze voorouders?

"Jazeker. Het kapitalisme heeft een heleboel kapotgemaakt voor zwarte mensen. Het heeft ze hun eigenwaarde ontnomen. Ik kan moeilijk zeggen: ja, maar dat was toen, dat moeten we nu niet meer meenemen."

Het gedicht is ook provocerend en misschien wel dreigend van toon: 'maar wie op de pof leeft / van een gesust geweten / leeft in geleende tijd'. Met andere woorden: boontje komt om z'n loontje?

"Het gedicht gaat ook over de veranderende economische verhoudingen in de wereld. China streeft ons voorbij. Dat kunnen we moeilijk ontkennen. Ik hoop dat men het rustig zal lezen. Alleen maar woede is een karige reactie."

Waar is Constantia Bloemaert gebleven, waar zijn de vrouwen?

"Tja, die zijn verdwenen. Ik heb de afbeeldingen en tentoonstellingsteksten die ik van Jeroen van der Vliet heb ontvangen allemaal bekeken. In de tentoonstelling is een Chinees beeldje te zien van een Afrikaanse man. (Dit beeld uit 1720 werd in opdracht van een Europeaan door een Chinese modelleur gemaakt. De maker had nog nooit een Afrikaan gezien, dus heeft hij zijn eigen invulling gegeven aan hoe een Afrikaan eruit zou zien: als een zwarte Aziaat, DM) Dat beeldje fascineerde me en doet vooral aan het slavernijverleden denken. Dat vormde de aanleiding voor dit gedicht. Ik heb het in één ruk geschreven. 'Hoe wij worden gevormd' is een zinsnede die ik heb opgepikt uit een van de tentoonstellingsteksten, die bleef hangen. Heel veel teksten gaan over het in kaart brengen van land. Dat diende natuurlijk niet alleen de topografische kennis, maar toonde ook wat waar te halen viel. Ik laat die andere kant zien."

Portret van Constantia Bloemaert
Isaack Luttichuys (1616-1673)
Amsterdam, 1654
olieverf op doek

Constantia (1626-1694) kwam uit de rijke en vooraanstaande Antwerpse familie Bloemaert die naar Amsterdam was verhuisd. Haar vader Samuel was koopman en bewindhebber bij de West-Indische Compagnie. Ze was 28 toen ze met Isaac Sweers trouwde. Het familiekapitaal en uitgebreide netwerk van de Bloemaerts bezorgde Isaac geld en aanzien. Veel echtgenotes van zeelieden zagen hun man zelden. Constantia richtte zich ook op het besturen van liefdadigheidsinstellingen in de stad.

VRIJDAG 3 MEI

Ik vraag Michael Huijser telefonisch om een reactie.

Is het gedicht geworden wat u hoopte?

"Het is heel krachtig en heel activistisch. Ik had verwacht dat hij iets met Constantia Bloemaert zou doen. Maar dit gedicht reflecteert niet zo op de tentoonstelling; het is eerder een pamflet. Het is geschreven vanuit een blanke achtergrond en vanuit een wij-zijperspectief. Nadat we het hadden gelezen, hebben we bedacht dat we het jammer zouden vinden als dit de enige visie op de tentoonstelling zou zijn. Daarom hebben we besloten dat we elk seizoen een andere kunstenaar uitnodigen om op de tentoonstelling te reageren."

Portret van Isaac Sweers
Isaack Luttichuys (1616-1673)
Amsterdam, 1654
olieverf op doek

Luttichuys schilderde Isaac Sweers (1622-1673) en Constantia Bloemaert kort na hun bruiloft in 1654. Isaac was 32. Hij had gewerkt in Spanje, Engeland en Brazilië voordat hij werd benoemd tot kapitein bij de Amsterdamse admiraliteit. Isaac maakte carrière binnen de vloot en werd uiteindelijk vice-admiraal. Hij vocht in drie Engelse zeeoorlogen. Tijdens de zeeslag bij Kijkduin kwam hij om het leven.

Spiegelgevecht op het IJ
Abraham Storck (1644-1708)
Amsterdam, circa 1700
olieverf op paneel

Een spiegelgevecht is een gespeelde zeeslag. Voor vooraanstaande bezoekers aan de stad Amsterdam werden dergelijke schijngevechten op het water gehouden. De schilder legde het spiegelgevecht vast dat in 1697 ter ere van het bezoek van tsaar Peter de Grote van Rusland werd gehouden. Het jacht van de Russische vorst is herkenbaar aan de wit-blauw-rode vlag met een gekroonde adelaar.

https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/doen/tentoonstellingen/Republiek-aan-Zee/Topstukken-uit-Republiek-aan-zee

Bron: Parool, Blendle

Hieronder twee fragmenten uit het pers bericht en daaronder het gedicht. De twee bijgevoegde afbeeldingen zijn onderdeel van de expositie die ook aandacht besteedt aan de schaduwzijde van het beleid van de Republiek. Deze twee afbeeldingen vormden de grootste inspiratiebron bij het schrijven van het gedicht.

 

Portret van luitenant-admiraal Cornelis Tromp en onbekende man
Ferdinand Bol (1616-1680)
Amsterdam, circa 1667
olieverf op doek

Zelfverzekerd poseert Cornelis Tromp (1629-1691) naast een globe en zeekaarten. Een Afrikaanse man reikt een gepluimde helm aan. Wie hij is, is niet bekend. Tromp is ook op een ander portret met een zwarte man afgebeeld. Het is niet ondenkbaar dat de admiraal een Afrikaanse bediende had. Dat werd gezien als het toppunt van rijkdom.

 

"Op 10 mei opent Het Scheepvaartmuseum de nieuwe Hoofdgalerij met de presentatie 'Republiek aan Zee'. De tentoonstelling Republiek aan Zee laat zien hoe Nederland als maritieme natie is gevormd. Aan de hand van ruim 50 topstukken vertelt de tentoonstelling het verhaal van de Republiek in de 17e en 18e eeuw. De Hoofdgalerij is het nieuwe startpunt van het museumbezoek en toont hoe sterk de maritieme wereld en de Nederlandse samenleving al eeuwenlang verbonden zijn. De presentatie sluit aan bij het nieuwe museum-motto ‘Water verbindt werelden’.

 

 

Hieronder een link naar de voordracht opgenomen voor de podcast 'Dit wil je weten' met daarin gesprekken met de conservatoren. Voor de hele podcast, click hier.

 

"Te midden van de wuivende grashalmen doemen ze op als dreigende silhouetten: grote donkere betonnen vormen van gepantserde architectuur met een beladen verleden. Het zijn bunkers van de Atlantikwall, ooit neergezet op last van de Duitse bezetter en inmiddels bekende onderdelen van ons duinlandschap. Er wordt weinig waarde aan gehecht, de bunkers zijn vervallen, beklad, overgroeid door gras of weggestopt onder zand. Toch staan er nog veel van de 10.000 bunkers die er langs de Atlantische kust zijn gebouwd.

In de bunkers smelten heden en verleden op een merkwaardige manier samen. Waar ooit soldaten leefden, hebben na de oorlog mensen gewoond, vakantie gehouden, rondgehangen, feestjes gevierd, muziek gemaakt…. De bunkermuren getuigen daarvan, vooral aan de binnenkant: emoties zijn toevertrouwd in teksten, tekeningen en graffiti, verstopt in het donker en veilig afgeschermd van de buitenwereld door metersdik beton. Nazipropaganda, intieme woorden of ongegeneerde taal van een hedendaagse voorbijganger. De bunkermuren vormen een geheime, besloten gedachtewereld over oorlog, liefde, verlangen, seks, vergankelijkheid en dood.

Juist nu worden veel bunkers uitgegraven. Soms krijgen ze een herbestemming, als museum of als vakantiehuisje. Dan dreigt een deel van de bijzondere binnenwereld verloren te gaan. Tekenaar Jet Nijkamp vindt het daarom tijd de bunkerwereld te onderzoeken en zich tegelijkertijd af te vragen wat we zelf aan een bunkermuur zouden toevertrouwen, wat is onze geheime taal, de taal van nu: welke gedachten, welke verlangens, welke vrijheden spelen daarin een rol?" (Bron: https://www.voordekunst.nl/projecten/204-bunkerleven)

Opening expositie

zondag 5 mei om 14 u opent burgemeester Bert Wassink van Terschelling de tot exporuimte verbouwde bunker G45 van de Tiger stelling op Terschelling. Aansluitend opent hij de tentoonstelling 'Verdrongen landschap' van Jet Nijkamp, de eerste tentoonstelling in deze bunker. Bij de opening wordt tevens het eerste exemplaar van de begeleidende publicatie aangeboden, waarin een nieuw gedicht opgenomen is dat ik in op 19 juni 's middags tijdens Oerol zal voorlezen. Hieronder het gedicht in het Fries en in het Nederlands en enkele voorbeelden van het werk van Jet Nijkamp.

Met o.a. Jerry Afrìyìe, Hasna El Maroudi, Anne Fleur Dekker, Nana Fofie, Anna Rune, Atta de Tolk, Eddy Terstall en Tsead Bruinja

Meer respect, begrip en empathie tussen de verschillende groepen in de Nederlandse samenleving.

Poésie néerlandaise contemporaine – Anthologie bilingue

LEEF TIJD LOOS | GLIM GALM KALM VOOR JOUW DOEI VALT ZING ZAAI VLAM | STAP FIER ROND

Samen met Milou van Ham (en JD Sports, Roy Wijte en Robert Winkel (Mei Architecten), Lennart Visser (Kolsteren Projekten), Poetry International, Niels Vrijdag, Geert van de Camp en Pieter Koning! ) werk ik aan dit project te Rotterdam.

Dit is de tijdelijke versie. Het wordt nog veel mooier!

(letterschets door Milou van Ham)

De beste poëziedebuten van het jaar zijn van Obe Alkema, Gerda Blees, Roelof ten Napel en Roberta Petzoldt. Van harte gefeliciteerd met jullie nominatie voor de C. Buddingh'-prijs 2019 voor de bundels

Naar aanleiding van de gebeurtenissen in Christchurch en in Utrecht de afgelopen dagen, schreef ik twee gedichten. 'Zijn we er klaar voor' staat vandaag in NRC Next en de NRC. Het was mijn eerste reactie.

Door de complexiteit en de onduidelijkheid rondom wat er zich in Utrecht afspeelde, schreef ik gisterochtend als tweede gedicht 'En dat kan maar de wereld is veranderd'. Beschouw het als een b-kantje of een dubbel a-kantje.