Eten dat over de datum is, verloren spullen in de trein of oude guldenbiljetten.Wat gebeurt daar eigenlijk mee? Het Nederlands Dagblad zoekt deze zomer het antwoord op zulke vragen. Vandaag: wat als iemand overlijdt die geen familie of vrienden heeft?
Door Auke van Eijsden
Op 18 februari 1994 kwam in de Roemeense stad Sibiu een jongetje ter wereld: Laurentiu Ilie. Het is niet duidelijk hoe zijn jeugd eruit zag, wat hij graag wilde worden of waarom hij drie jaar geleden zijn toevlucht zocht in Nederland. Er is ook niemand die het hem nog kan vragen: vrijdag 28 september 2018 sprong Laurentiu van een flat in Amsterdam-Noord. Een twintiger zonder familie of vrienden, zonder paspoort of document waaruit bleek wie hij was. En er was niemand die om hem rouwde.
In Nederland sterven jaarlijks honderden mensen zonder familie na te laten die hun uitvaart kan regelen. Exacte cijfers zijn niet bekend, maar het worden er volgens uitvaartonderneming Monuta steeds meer vanwege het aantal alleenstaande ouderen. Als iemand overlijdt, zorgen in de regel nabestaanden voor een waardige uitvaart. Wat gebeurt er met mensen die niemand nalaten? ‘Daarvoor is de gemeente verantwoordelijk’, zegt uitvaartondernemer Lot Rohde. ‘Dat is wettelijk vastgelegd. De gemeente gaat eerst actief op zoek naar nabestaanden die zorg kunnen dragen voor de uitvaart. Als die echt niet worden gevonden, regelt en betaalt de gemeente de lijkbezorging zelf.’
Sober
Daarvoor worden vaak lokale begrafenisondernemers benaderd, zoals Lot Rohde uit Zutphen. Gemeentelijke uitvaarten zijn doorgaans sober, het budget per uitvaart is
miniem. ‘Ik bel eerst het crematorium om te vragen wanneer er ruimte is – in Zutphen worden deze mensen nooit begraven. Vaak kan ik op korte termijn terecht in het crematorium, waarna ik een speciale vervoerder de opdracht geef de overledene op te halen, in een kist te leggen en naar het crematorium te brengen. Met de vervoerder en een medewerker van het crematorium haal ik de kist uit de auto en breng ik het lichaam naar de oven. Ik hoef daarbij niet aanwezig te zijn, maar doe dat meestal wel. Verder is er helemaal niemand, het lichaam wordt in stilte gecremeerd.’
Geen wegwerkorganisatie
‘En dat is het dan’, zegt Rohde nuchter. ‘Ik geloof dat bij dode mensen de ziel eruit is. Dan heb je alleen nog een lichaam. Een eenzame uitvaart emotioneert mij daarom niet, de overledene merkt er niets meer van. Maar het verhaal eromheen, dát vind ik triest. Iemand is blijkbaar overleden in totale eenzaamheid. Misschien zijn er mensen geweest die zich, om wat voor reden dan ook, hebben teruggetrokken uit het leven van die persoon. Er zit altijd verdriet en drama achter zo’n overlijden.’ Voor het geld doet Rohde de uitvaarten niet. ‘Je wordt er absoluut niet rijk van en het is daarnaast niet leuk om te doen. We zijn geen wegwerkorganisatie die zo snel en makkelijk mogelijk lichamen wil cremeren. Niemand houdt van dit soort begrafenissen, maar het moet toch gebeuren.’
Schepsel van God
Uitvaartondernemer Hans Meijerink vindt de sobere gemeentelijke begrafenis te kaal. Gedurende vijf jaar werd hij in Amersfoort ingeschakeld voor mensen die familie noch vrienden achterlieten of voor wie geen geld beschikbaar was. ‘De gemeente is verplicht het lichaam te begraven of te cremeren. Maar ik zei altijd: dat is niet voldoende. De mens is een schepsel van God en verdient een fatsoenlijke uitvaart.’ Meijerink neemt ook geen genoegen met de constatering dat er geen nabestaanden zijn. ‘Er is bijna altijd wel iemand die de overledene gekend heeft, al was het maar de thuiszorghulp, een buurman of de straatpastor. Het was mijn specialiteit deze mensen op te sporen, bijvoorbeeld door naar het huis van de overledene te gaan en bij de buren aan te bellen. Dan kwamen er toch een stuk of zeven mensen naar de begrafenis.’
Vergeet niet, benadrukt Meijerink, hoe belangrijk een waardig afscheid ook voor nabestaanden is. ‘Je betuigt respect aan zowel deoverledene als nabestaanden door de mensen uit te nodigen die een rol speelden in iemands leven.’ Het is goed daar als samenleving zorg voor te dragen, vindt hij. ‘De wet schrijft voor dat de burgemeester verantwoordelijk is voor deze mensen. Dat doet hij dus namens de maatschappij, het is belastinggeld van de burger. Waarom schakelen we dan niet veel meer onderdelen van de maatschappij in, waardoor we die met elkaar iets mooier maken?’
Niet onopgemerkt voorbijgegaan
Aan het einde van zijn leven had de Roemeense Laurentiu Ilie niemand die zich om hem bekommerde. Het telefoonnummer van zijn moeder werd achterhaald, ze woonde in Italië. Maar de dood van haar zoon liet zelfs haar koud. Zo mag het einde van een mensenleven er niet uitzien, vonden inwoners van onder meer Den Haag, Rotterdam en Amsterdam. Enkele tientallen dichters bewijzen deze mensen op hun uitvaart de laatste eer. Het zou niet nodig moeten zijn, vindt de stichting De Eenzame Uitvaart. ‘We zorgen voor de eenzaam gestorvenen, maar laten we waar mogelijk voor de eenzaam levenden zorgen’, zegt een woordvoerder.
Ook de Dichter des Vaderlands, de Amsterdammer Tsead Bruinja, is aangesloten bij de stichting. In oktober las hij een gedicht voor op de begrafenis van Laurentiu. ‘Ik ben op zoek gegaan naar wie hij was’, zegt Bruinja. ‘Gewoon, door zijn naam te googelen. Ik ontdekte dat hij een strafblad had omdat hij in Roemenië bij oplichting was betrokken. Door zijn Facebookpagina te vertalen, ontstond het beeld van een verdrietig leven. Daarmee ging ik aan de slag. Het is een donker gedicht geworden.’
Hij staat er in de eerste plaats als kunstenaar, zegt Bruinja. ‘Ik geloof niet in het hiernamaals, je zult me niet horen zeggen: rust zacht. Maar een waardig afscheid is toch belangrijk. Ik verdiepte me in het leven van Laurentiu, omdat niemand anders dat doet. Daarin zit die waardigheid: dat zijn bestaan niet onopgemerkt voorbij is gegaan.’
Fragment uit het gedicht:
je hoeft niet van de rand te vallen
om erachter te komen dat de wereld plat is
je hoeft maar een keer voorgelogen te worden
om je te realiseren dat we geregeerd
worden door leugens
wie de lak ziet waaronder de lauwerkrans verdort
kan die leugen bestrijden of hem inzetten
en diep onder de grond
diep onder water
in kille eenzaamheid hem tegen het zwakke licht
van de eigen waardeloze waarheid houden
nu overdrijf ik
dat zweer ik je
op deze jammerlijke vervalsing
van een kloteleven
P.s. meer informatie op http://www.eenzameuitvaart.nl/
F. Starik nam in 2002 – in navolging van de Groningse stadsdichter Bart F.M. Droog – contact op met de gemeente Amsterdam met het voorstel om bij een eenzame uitvaart voortaan ook een dichter met een speciaal voor de overledene geschreven gedicht aanwezig te laten zijn. Het initiatief werd ondergebracht in een stichting en sindsdien zijn er in Amsterdam ruim 230 Eenzame Uitvaarten geweest. Ook in andere steden vond het initiatief navolging. Na het overlijden van F. Starik in maart 2018 volgde schrijver, dichter en journalist Joris van Casteren (1976) hem op als coördinator van De Eenzame Uitvaart te Amsterdam.
Tsead Bruinja 