Tijdens de glorietijd van uitgeverij Bornmeer, toen de literaire cowboys Robert Seton en Louw Dijkstra wonderen verrichtten in de Friese poëzie, dankzij vertalingen van Nijntje en de Kameleon, was er ook geld voor vertaalde poëzie. Vanuit Leeuwarden werden Iraanse, Afghaanse en Irakese dichters op de rest van Nederland afgevuurd, gesubsidieerd door wat nu het Nederlands Letterenfonds is. Ik leerde Rodaan Al Galidi en Mowaffk Al-Sawad kennen, beiden uit Irak, en luisterde naar hun boze verhalen over Amerika, het land van mijn favoriete schrijvers.
meer over dit boek van Al-Sawad
Niet veel later ontmoette ik de Friese dichter Elmar Kuiper die tevens door Bornmeer uitgegeven zou worden. We reisden samen naar Toulouse voor een minderheidstalenfestival, deelden daar wegens beperkt budget een hotelbed en slachtten voor de ogen van Marokkaanse kinderen en andere nietsvermoedende marktbezoekers een witte overall gevuld met ballonnen vol nepbloed. Ik denk niet dat de omstanders er ook maar iets van begrepen, maar op mij had de radicale performance een grote invloed.
In 2008, zeven jaar na Toulouse, stapten Kuiper en ik in het vliegtuig naar Schotland voor een literair festival. We lazen voor, dronken whisky en filmden Schotse dichters die gedichten van Friese schrijvers in hun dialect hadden vertaald. Er werd geen taal geslacht, er werden bruggen geslagen.
Een van de hoofdgasten van het festival was Brian Turner, een sergeant uit het Amerikaanse leger die tijdens de Tweede Golfoorlog diende in Irak en daar de bundel Here bullet over schreef. Ik wilde Turner eigenlijk niet spreken. De woede van mijn Irakese vrienden was ook mijn woede geworden.
Toch ging ik luisteren naar de sergeant die indruk maakte met zijn genuanceerde verhaal. Turner had zich duidelijk verdiept in de geschiedenis en de literatuur van het land. Net als de Irakezen had hij onnodig geleden. Bovendien nam hij verantwoordelijkheid voor het leed dat hij anderen had aangedaan. Hij toonde begrip en berouw.
Kuiper en ik vroegen de oud-sergeant of we hem mochten filmen. Met vuur las hij zijn monoloog voor tegen een kogel, die hij uitdaagde het karwei af te maken en hem naar de andere wereld te helpen. Ondertussen dacht ik na over hoe ik deze nieuwe vriendschap aan Al Galidi en Al-Sawad ging uitleggen.
Die uitleg kan ik hen nu eindelijk geven door Turners memoires Mijn leven als een vreemd land (De Arbeiderspers) bij hen aan te bevelen. Ik hoop dat u en zij dat boek gaan lezen. Niet alleen om erachter te komen hoe je door een banaan een paar dagen te laten rotten deze later kunt gebruiken om aan je seksuele gerief te komen, maar vooral om het verhaal te lezen van een jonge Amerikaan die net als zijn opa, vader en oom besluit om zijn land te gaan dienen, een keuze die hem een literaire carrière en een horde angstaanjagende nachtmerries opleverde.
P.s. ik raad mensen die het boek van Turner gaan lezen of hebben gelezen ook van harte het boek Stemmen onder de zon van Mowaffk Al-Sawad aan. Al-Sawad vertelt daarin de andere kant van het verhaal:
In het Westen is soms nog wel bekend dat een deel van het Iraakse volk na de tweede Golfoorlog in opstand kwam tegen Saddam Hoessein, maar hoe dramatisch het daarna verliep is nauwelijks tot ons doorgedrongen. Mowaffk Al-Sawad was erbij. Hij kwam na het mislukken van de opstand terecht in een opvangkamp midden in de woestijn in het niemandsland tussen Irak en Saoedi-Arabië. Op die plek, in van elkaar met prikkeldraad afscheiden kampementen, verbleef hij samen met duizenden anderen vier jaar, vergeten door de rest van de wereld. Zijn broer zat een kampement verder. Door middel van briefjes gebonden aan vliegers konden ze met elkaar in contact blijven en berichten uitwisselen.Die brieve n zijn de bron voor de roman 'Stemmen onder de zon', waarin Al-Sawad zijn ervaringen in de hete woestijn vertelt. Bloemrijk verhaalt hij over de schokkende ervaringen van de vluchtelingen die nergens welkom waren, over de ontberingen en vernederingen in het kamp en over de grote hongerstaking. In zijn brieven haalt hij flink uit naar Saddam Hoessein, maar ook naar de Saoedi's, de Amerikanen en de verstikkende invloed van enkele imams in het kamp. Dit boek vertelt een schokkend relaas aan de westerse lezer.
Het boek is te bestellen bij uitgeverij Passage: www.uitgeverijpassage.nl
Deze column verscheen eerder in de Leeuwarder Courant: www.lc.nl
Tsead Bruinja 